ĐGH Lêô XIV và việc bổ nhiệm giám mục tại Trung Quốc
Trong tuần cuối tháng 7, hai Giám mục đã được truyền chức tại Khu tự trị Nội Mông của Trung Quốc, đánh dấu bước tiếp nối Thỏa thuận Tạm thời giữa Tòa Thánh và Bắc Kinh, đồng thời làm nổi bật mục tiêu mục vụ của Đức Giáo hoàng (ĐGH) Lêô XIV qua các quyết định bổ nhiệm, công nhận và tái tổ chức giáo phận: từng bước xây dựng hàng giám mục tại Trung Quốc, giúp các cộng đoàn có chủ chăn và củng cố sự hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ.
Hai lễ truyền chức trong vòng một tuần
Ngày 29.07.2026, cha Phanxicô Xaviê Đoạn Vĩnh Khôn (Duan Yongkun) được truyền chức giám mục và được bổ nhiệm làm Giám mục phó Giáo phận Ba Minh (Bameng), thuộc Khu tự trị Nội Mông của Trung Quốc. ĐGH đã bổ nhiệm ngài ngày 15/06, sau khi chuẩn nhận ứng viên theo khuôn khổ Thỏa thuận Tạm thời giữa Tòa Thánh và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.
Lễ truyền chức của Đức cha Phanxicô Xaviê Đoạn Vĩnh Khôn diễn ra đúng một tuần sau lễ truyền chức giám mục của cha Giuse Trương Ngạn Phong (Chang Yanfeng), người cũng được ĐGH bổ nhiệm ngày 15/06 và trở thành Giám mục Giáo phận Xích Phong (Chifeng), một giáo phận khác tại Nội Mông.
Hai tân giám mục tại Nội Mông đều thuộc thế hệ sinh sau năm 1980, được đào tạo tại các chủng viện trong nước và từng có thời gian học tại các đại học Công giáo bên ngoài Trung Quốc đại lục. Cả hai cũng đã phục vụ lâu năm tại chính giáo phận mà mình được bổ nhiệm. Điều này cho thấy khuynh hướng chọn những mục tử bản địa, quen thuộc với văn hóa, ngôn ngữ và hoàn cảnh xã hội địa phương, nhưng đồng thời có kinh nghiệm tiếp xúc với đời sống của Giáo hội hoàn vũ.
Như vậy, chỉ trong vòng bảy ngày, hai giáo phận tại khu vực rộng lớn ở miền bắc Trung Quốc đã được củng cố hàng lãnh đạo mục vụ. Hai sự kiện liên tiếp này mang ý nghĩa vượt quá phạm vi của từng giáo phận. Đây là những quyết định bổ nhiệm giám mục đầu tiên được hoàn tất trọn vẹn trong năm 2026 theo Thỏa thuận Tạm thời, đồng thời là những trường hợp mà tiến trình tuyển chọn, chuẩn nhận, bổ nhiệm và truyền chức đều diễn ra dưới triều ĐGH Lêô XIV. Với lễ truyền chức của Đức cha Phanxicô Xaviê Đoạn Vĩnh Khôn, số giám mục Công giáo Trung Quốc được truyền chức trong sự hiệp thông trọn vẹn với Giám mục Roma theo khuôn khổ thỏa thuận năm 2018 đã lên tới 16 vị.
Những quyết định đầu tiên dưới triều ĐGH Lêô XIV
Ngay từ những tuần đầu triều đại, ĐGH Lêô XIV đã phải đối diện với hồ sơ phức tạp về việc bổ nhiệm giám mục tại Trung Quốc. Ngày 05.06.2025, ngài bổ nhiệm Đức cha Giuse Lâm Vận Đoàn (Lin Yuntuan) làm Giám mục phụ tá Phúc Châu (Fuzhou), tỉnh Phúc Kiến. Sáu ngày sau, chính quyền Trung Quốc công nhận hiệu lực dân sự và Đức cha Lâm Vận Đoàn chính thức nhận nhiệm vụ. Ngài đã được truyền chức giám mục từ năm 2017, nhưng vị trí của ngài cần được điều chỉnh cả về mặt giáo luật lẫn dân sự.
Ngày 08.07.2025, ĐGH đưa ra một quyết định có ý nghĩa đặc biệt về cơ cấu giáo phận: giải thể hai Giáo phận Tuyên Hóa (Xuanhua) và Tây Loan Tử (Xiwanzi), vốn được Đức Piô XII thiết lập năm 1946, để thành lập Giáo phận mới Trương Gia Khẩu (Zhangjiakou), thuộc Giáo tỉnh Bắc Kinh. Ranh giới giáo phận mới được điều chỉnh phù hợp hơn với đơn vị hành chính hiện nay. Cha Giuse Vương Chấn Quý (Wang Zhengui) được bổ nhiệm làm giám mục tiên khởi và được truyền chức ngày 10.09.2025.
Theo số liệu được Tòa Thánh công bố, Giáo phận Trương Gia Khẩu có diện tích hơn 36.000 km², dân số khoảng bốn triệu người, trong đó có khoảng 85.000 tín hữu Công giáo và 89 linh mục. Quyết định này cho thấy ĐGH không chỉ quan tâm đến việc điền khuyết các tòa giám mục, nhưng còn tìm cách điều chỉnh bản đồ giáo phận để việc chăm sóc mục vụ thích hợp hơn với thực tế xã hội và hành chính của Trung Quốc hiện nay.
Ngày 11.08.2025, ĐGH bổ nhiệm cha Inhaxiô Ngô Kiến Lâm (Wu Jianlin) làm Giám mục phụ tá Thượng Hải. Cha Ngô Kiến Lâm từng điều hành giáo phận trong thời gian tòa trống và sau đó làm Tổng Đại diện.
Cũng trong ngày 11/08, ĐGH bổ nhiệm cha Phanxicô Lý Kiến Lâm (Li Jianlin) phụ trách Phủ doãn Tông tòa Tân Hương (Xinxiang), tỉnh Hà Nam, sau khi chấp nhận đơn từ nhiệm của Đức cha Giuse Trương Duy Trụ (Zhang Weizhu). Tiến trình này đặc biệt tế nhị, vì tại Tân Hương từng tồn tại sự khác biệt giữa cơ cấu được Tòa Thánh nhìn nhận và cơ cấu được chính quyền dân sự chấp thuận.
Như thế, trước hai lễ truyền chức tại Nội Mông vào tháng 7/2026, ĐGH Lêô XIV đã thực hiện một loạt quyết định liên quan đến Phúc Châu, Trương Gia Khẩu, Thượng Hải và Tân Hương. Các quyết định bao gồm công nhận một giám mục đã được truyền chức, thành lập giáo phận mới, bổ nhiệm giám mục chính tòa, giám mục phụ tá và giải quyết những tình trạng mục vụ kéo dài từ trước.
Căng thẳng trong thời gian trống toà Giáo hoàng
Một trong những thử thách đầu tiên đối với ĐGH Lêô XIV phát sinh ngay trước khi ngài được bầu chọn. Trong thời gian trống toà sau khi ĐGH Phanxicô qua đời, các cơ chế Công giáo được chính quyền Trung Quốc công nhận đã tiến hành lựa chọn cha Ngô Kiến Lâm làm ứng viên Giám mục phụ tá Thượng Hải ngày 28.04.2025 và cha Lý Kiến Lâm làm ứng viên tại Tân Hương ngày hôm sau.
Thời điểm của các cuộc lựa chọn gây chú ý vì trong thời gian trống toà, không có ĐGH để thực hiện quyền bổ nhiệm giám mục. Tại Tân Hương, vấn đề càng phức tạp hơn bởi Đức cha Giuse Trương Duy Trụ vẫn được Tòa Thánh nhìn nhận là vị chủ chăn hợp pháp của cộng đoàn.
Thay vì để tình trạng ấy kéo dài hoặc dẫn đến một cuộc đối đầu công khai, ĐGH Lêô XIV đã dành thời gian xem xét từng trường hợp. Đến ngày 11.08.2025, ngài chuẩn nhận và bổ nhiệm cả cha Ngô Kiến Lâm lẫn cha Lý Kiến Lâm theo khuôn khổ Thỏa thuận Tạm thời. Trong trường hợp Tân Hương, việc bổ nhiệm đi kèm với quyết định chấp nhận đơn từ nhiệm của Đức cha Trương Duy Trụ, qua đó giải quyết vấn đề kế nhiệm về phương diện giáo luật.
Cách xử lý này không xóa bỏ những câu hỏi liên quan đến tiến trình tuyển chọn ứng viên, nhưng cho thấy ĐGH lựa chọn con đường đối thoại và hợp thức hóa giáo luật nhằm tránh làm sâu thêm những chia rẽ trong cộng đoàn Công giáo Trung Quốc. Đây cũng là một dấu chỉ về phương pháp của Đức Lêô XIV: thận trọng, thực tế, tránh đối đầu trực diện, nhưng vẫn công khai khẳng định rằng việc bổ nhiệm chỉ hoàn tất khi ĐGH chuẩn nhận ứng viên và ban quyết định chính thức.
Thỏa thuận Tạm thời: một công cụ còn giới hạn
Thỏa thuận Tạm thời về việc bổ nhiệm giám mục được Tòa Thánh và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ký lần đầu ngày 22.09.2018 dưới triều ĐGH Phanxicô. Thỏa thuận được gia hạn hai năm vào năm 2020, tiếp tục gia hạn vào năm 2022 và đến ngày 22.10.2024 được kéo dài thêm bốn năm, tức đến năm 2028. Tòa Thánh cho biết mục tiêu là tiếp tục cuộc đối thoại tôn trọng và xây dựng vì lợi ích của Giáo hội Công giáo tại Trung Quốc và của toàn thể người dân Trung Quốc.
Toàn văn thỏa thuận chưa được công bố. Những mô tả được biết đến cho thấy các cơ quan phía Trung Quốc tham gia vào tiến trình giới thiệu và tuyển chọn ứng viên, trong khi ĐGH giữ quyền chuẩn nhận và bổ nhiệm sau cùng. Đây là điểm then chốt, vì trong nhãn quan Công giáo, quyền bổ nhiệm giám mục không đơn thuần là vấn đề quản trị nhân sự, nhưng liên quan đến sự kế vị các Tông đồ và sự hiệp thông của mỗi Giáo hội địa phương với Giám mục Roma.
Trong nhiều thập niên, vấn đề bổ nhiệm giám mục là một trong những nguyên nhân chính gây chia rẽ giữa Tòa Thánh và Bắc Kinh. Hai bên không có quan hệ ngoại giao từ năm 1951. Sau khi Hội Công giáo Yêu nước Trung Quốc được thành lập, đời sống Công giáo dần tồn tại dưới hai hình thức: các cộng đoàn được chính quyền công nhận và các cộng đoàn thường được gọi là “hầm trú”, duy trì sự gắn bó trực tiếp với Tòa Thánh nhưng không được nhà nước công nhận.
Thỏa thuận năm 2018 không giải quyết mọi vấn đề, nhưng đã tạo nên một hoàn cảnh mới: các giám mục tại Trung Quốc có thể cùng ở trong sự hiệp thông phẩm trật với ĐGH . Tòa Thánh nhìn nhận đây là điều kiện cần thiết để từng bước chữa lành những chia rẽ và giúp các tín hữu không còn phải lựa chọn giữa sự hợp pháp về dân sự và sự hiệp thông về giáo luật.
Dấu ấn của ĐGH Lêô XIV
Các quyết định từ năm 2025 đến tháng 7/2026 cho thấy ĐGH Lêô XIV tiếp tục đường hướng đối thoại được ĐGH Phanxicô khởi xướng, nhưng đồng thời đặt trọng tâm rõ hơn vào việc ổn định các Giáo hội địa phương. Ngài không giới hạn hoạt động ở việc phê chuẩn những ứng viên được đề nghị, nhưng còn trực tiếp tái tổ chức địa giới giáo phận, xác định quyền kế nhiệm và giải quyết những tình trạng chồng chéo về thẩm quyền.
Việc thành lập Giáo phận Trương Gia Khẩu cho thấy sự quan tâm đến một cơ cấu mục vụ có khả năng hoạt động thực tế. Việc bổ nhiệm Giám mục phó Ba Minh cho thấy sự chuẩn bị lâu dài cho quá trình kế nhiệm. Việc chính thức hóa trách nhiệm của các vị tại Phúc Châu, Thượng Hải và Tân Hương phản ánh nỗ lực thu hẹp khoảng cách giữa tình trạng giáo luật và sự công nhận dân sự. Hai bổ nhiệm tại Xích Phong và Ba Minh lại cho thấy tiến trình đối thoại vẫn có thể tạo ra các ứng viên được cả hai phía chấp thuận ngay từ những giai đoạn đầu.
Những quyết định ấy cũng phù hợp với quan niệm của ĐGH về sứ vụ giám mục. Trong dịp Năm Thánh dành cho các Giám mục tháng 6/2025, ngài nhắc rằng giám mục phải là nguyên lý hữu hình của sự hiệp nhất trong Giáo hội địa phương, có nhiệm vụ xây dựng sự hiệp thông giữa các thành phần Dân Chúa và giữa Giáo hội địa phương với Giáo hội hoàn vũ.
Vì thế, việc bổ nhiệm giám mục tại Trung Quốc không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng hay như một thành công ngoại giao. Mỗi giám mục được bổ nhiệm có nghĩa là một cộng đoàn có người chịu trách nhiệm về việc cử hành các bí tích, đào tạo linh mục, đồng hành với các gia đình, chăm sóc người nghèo, hướng dẫn đời sống thánh hiến và bảo vệ sự thống nhất đức tin.
Sự hiệp thông với Giáo hội hoàn vũ
Ngày 25.05.2025, trong lần đầu tiên công khai nói về Giáo hội tại Trung Quốc, ĐGH Lêô XIV nhắc đến Ngày cầu nguyện cho Giáo hội tại Trung Quốc, được Đức Bênêđictô XVI thiết lập. Ngài cho biết tại các nhà thờ và đền thánh ở Trung Quốc cũng như trên thế giới, lời cầu nguyện được dâng lên như dấu chỉ của sự quan tâm và tình mến dành cho các tín hữu Trung Quốc cùng sự hiệp thông của họ với Giáo hội hoàn vũ.
ĐGH cầu xin Đức Maria Phù Hộ các Giáo hữu giúp người Công giáo Trung Quốc trở thành những chứng nhân mạnh mẽ và vui tươi của Tin Mừng, ngay cả giữa những thử thách, đồng thời góp phần xây dựng hòa bình và hòa hợp.
Những lời ấy có thể giúp hiểu chính sách bổ nhiệm giám mục dưới triều Đức Lêô XIV. Đối với ngài, vấn đề không chỉ là duy trì một thỏa thuận với Bắc Kinh, nhưng là bảo đảm rằng các tín hữu Trung Quốc được sống trong một Giáo hội có chủ chăn, có sự liên tục Tông truyền và có mối dây hiệp thông hữu hình với Đấng kế vị Thánh Phêrô.
Sự hiệp thông này không loại trừ căn tính văn hóa và lòng yêu quê hương của người Công giáo Trung Quốc. Trái lại, truyền thống ngoại giao và truyền giáo của Tòa Thánh luôn nhấn mạnh rằng người tín hữu có thể “vừa là Kitô hữu tốt vừa là công dân tốt”. Thách đố nằm ở việc tìm ra một không gian trong đó Giáo hội có thể thực hiện sứ mạng thiêng liêng mà không bị xem là một thế lực chính trị nước ngoài, đồng thời không đánh mất sự tự do cần thiết để trung thành với Tin Mừng.
Vatican News
Nguồn: vaticannews.va/vi