Những dè dặt của Thánh Augustinô về 'chiến tranh chính nghĩa'

Trong bối cảnh cuộc tranh luận về khái niệm “chiến tranh chính nghĩa” vẫn tiếp diễn, điều quan trọng là phải hiểu lập trường của Thánh Augustinô trong tất cả sự phức tạp của bối cảnh lịch sử, cũng như trong tổng thể nhãn quan tư tưởng của ngài.

Trong các cuộc tranh luận thần học và những tuyên bố của Huấn quyền, khái niệm “chiến tranh chính nghĩa” ngày càng bị đặt thành vấn đề, để ủng hộ quan điểm cho rằng chiến tranh tự bản chất là điều bất chính. Tuy nhiên, khái niệm này vẫn thường xuyên được nhắc lại, và người ta thường viện dẫn thẩm quyền của Thánh Augustinô (354–430) để bảo vệ quan điểm ấy. Theo cách trình bày thông thường về lịch sử chiến tranh, Augustinô thường được xem là nhà tư tưởng Kitô giáo đầu tiên về “chiến tranh chính nghĩa”, nếu không phải là người thực sự khai sinh khái niệm này. Thế nhưng, như chúng ta biết, Augustinô luôn là một tâm hồn thao thức (inquietus), nhạy bén trước những thách đố mới do lịch sử đặt ra, và tư tưởng của ngài cũng đã phát triển theo thời gian. Các học giả hiểu rằng những lập trường của ngài phải được đọc trong bối cảnh, với sự lưu ý thích đáng đến hoàn cảnh lịch sử, đồng thời phải được nhìn như một phần của một nhãn quan rộng lớn hơn, để có thể hiểu đúng vị trí của chúng trong toàn bộ tư tưởng của ngài. Trái lại, những lập trường ấy thường bị “ướp xác”, bị tách khỏi bối cảnh, hoặc thậm chí bị gán cho truyền thống Augustinô về sau. Trong trường hợp này, bất cứ ai đủ kiên nhẫn – và may mắn – đọc chính các tác phẩm của Augustinô sẽ nhận ra những dấu hiệu cho thấy sự am hiểu sâu sắc của ngài về lịch sử không hề bỏ qua tính chất mơ hồ căn bản, hay thậm chí tính bất khả chấp rõ ràng, của khái niệm “chiến tranh chính nghĩa”.

Những nhận định trong Thành đô của Thiên Chúa

Từ kiệt tác thần học lịch sử của ngài, Thành đô của Thiên Chúa, ít nhất có hai dè dặt đáng kể về chiến tranh chính nghĩa cần được nêu bật. Một mang tính lịch sử, và một mang tính triết học.

Trước hết, Augustinô nhận xét rằng trong suốt lịch sử thế giới, giữa một nhân loại bị ghi dấu bởi tội lỗi, chiến tranh chính nghĩa là một tình trạng, nói cho đúng nghĩa, không thực sự tồn tại; bởi trong thế giới thực, ngay cả một cuộc chiến tranh chính nghĩa cũng vừa là hậu quả vừa là nguyên nhân của tội lỗi, và tốt nhất thì cũng chỉ có thể che đậy tội lỗi ấy. Trong hơn một ngàn năm, Nhà nước Rôma đã mở rộng quyền thống trị của mình chính bằng cách viện dẫn nguyên tắc “chiến tranh chính nghĩa”. Lấy những hành vi bất công – có thật hoặc bị cáo buộc – xảy ra tại những vùng khác nhau trên thế giới làm cái cớ, Rôma can thiệp bằng quân sự, bề ngoài là để sửa chữa những bất công ấy, nhưng thực tế là nhằm mở rộng đế quốc và áp đặt trật tự của mình: “Sự bất công của những người mà các cuộc chiến tranh chính nghĩa đã được tiến hành chống lại họ, đã góp phần làm gia tăng quyền lực của những kẻ tiến hành các cuộc chiến ấy […] Chính sự bất công đã đóng một vai trò quan trọng trong việc gia tăng quyền lực của họ và tạo ra những kẻ bất công, để có những người mà chống lại họ, có thể tiến hành các cuộc chiến tranh chính nghĩa và gia tăng quyền lực.” (Thành đô của Thiên Chúa, IV, 15).

Chiến tranh sinh ra chiến tranh

Điều này dẫn đến một nhận xét khác, cho thấy sự vô ích và nguy hiểm của một cuộc chiến như thế: một nhà nước “sẽ không bao giờ có thể thực thi một quyền thống trị lâu dài trên những người mà mình đã khuất phục được nhờ những chiến thắng quân sự” (Thành đô của Thiên Chúa, XV, 5). Chiến tranh không bao giờ tạo ra hòa bình đích thực, nhưng chỉ tạo nên một nền hòa bình bất ổn, gieo mầm cho những cuộc chiến tranh tiếp theo. Sau này, trong Những tập ghi chép (Notebooks), Simone Weil cũng nhận xét rằng công lý luôn là “kẻ chạy trốn khỏi chiến trường của những người chiến thắng”, bởi nền hòa bình đạt được bằng vũ khí luôn vượt quá những giới hạn của công lý và tất yếu gieo mầm cho sự oán hận và trả thù. Như vậy, xét trên bình diện lịch sử, chiến tranh chính nghĩa tỏ ra là một điều hư cấu và thậm chí không thể tự nhận là một phương thế bảo đảm hòa bình.

Những vũ khí của đối thoại

Đoạn thứ hai xuất hiện trong một giai đoạn về sau và mang tính triết học. Trong một câu văn dài và phức tạp, phản ánh sự phi lý bề ngoài mà từ đó chân lý xuất hiện, Augustinô lập luận rằng “người khôn ngoan” miễn cưỡng tiến hành những cuộc chiến tranh “chính nghĩa”, bởi chính vì chúng là chính nghĩa, ông cảm thấy mình buộc phải chiến đấu; nhưng khi làm như vậy, ông lại vi phạm chính vai trò của mình với tư cách là một người khôn ngoan. Để trung thành với bản tính của mình, ông không nên thấy có bất cứ sự cần thiết nào phải tiến hành chiến tranh, ngay cả khi phải đối diện với bất công (Thành đô của Thiên Chúa, XIX, 7).

Trong nhận xét thứ nhất, Augustinô, với tư cách một sử gia, làm nổi bật ý chí quyền lực vốn tiềm ẩn trong chiến tranh chính nghĩa trên bình diện lịch sử – một thứ chiến tranh rốt cuộc lại phục vụ cho chủ nghĩa đế quốc của bên mạnh hơn. Trong nhận xét thứ hai, với tư cách một người khôn ngoan, ngài nhận ra sự mâu thuẫn vốn nằm ngay trong chính khái niệm chiến tranh chính nghĩa.

Có thể nói rằng, trong cụm từ “chiến tranh chính nghĩa”, tính tiêu cực của danh từ “chiến tranh” lấn át tính tích cực của tính từ “chính nghĩa”, đến mức cụm từ “chiến tranh chính nghĩa” tự mâu thuẫn từ bên trong và trở thành một nghịch hợp bất khả. Chính công lý đòi hỏi chiến tranh phải bị cấm đoán; việc lựa chọn một giải pháp bạo lực đi ngược lại nhân đức và tước mất vị thế ưu tiên của logos – lý luận dựa trên lý trí – vốn thuộc về người khôn ngoan và người sống theo nhân đức. Trong một cuộc xung đột, nhiệm vụ của sự khôn ngoan là tìm kiếm một sự hiểu biết hợp lý về những lý do và những đòi hỏi của tất cả các bên liên quan, bằng những vũ khí hòa bình là đối thoại và thuyết phục.

Sự khôn ngoan chính trị: đạt được hòa bình bằng hòa bình

Theo tôi, dưới nhãn quan của Augustinô, chiến tranh chính nghĩa là sự hiện diện tiềm ẩn, dưới một hình thức giả tạo, của thứ tội lỗi mà, qua những lời đen tối và gợi nhiều suy tư của sách Sáng thế (St 4,7), đang rình phục nơi cửa nhà của Cain bạo lực.

Mỗi độc giả tự phán đoán xem những nhận xét của Augustinô có thể đi sâu đến mức nào vào chính lối suy nghĩ của chúng ta ngày nay. Những nhận xét ấy phù hợp với một lời khẳng định khác, sáng rõ hơn và mạnh mẽ hơn của Augustinô, cũng thuộc giai đoạn cuối đời ngài, và vì thế có thể được xem như một lập trường mang tính kết luận: “Vinh quang hơn là dùng lời nói để giết chết chiến tranh, thay vì dùng gươm giết người; và đạt được, giành lấy hòa bình bằng hòa bình, chứ không phải bằng chiến tranh.” (Thư, 229, 2).

Đây là một bài ca khen ngợi sứ mệnh đích thực của sự khôn ngoan chính trị. Lời ấy thách thức quan niệm cho rằng hòa bình có thể là hoa trái của chiến tranh, và thay vào đó kêu gọi tìm kiếm những giải pháp cho các cuộc xung đột bằng con đường đối thoại và thuyết phục, trước khi những xung đột ấy biến thành chiến tranh; đồng thời hướng khát vọng vinh quang trần thế, vốn rất đặc trưng nơi người làm chính trị, về phía hòa bình.

Chúng ta hãy hy vọng điều này giúp chúng ta có một cách hiểu về Augustinô ít khắc nghiệt và cứng nhắc hơn, nhưng phong phú, toàn diện hơn và ít theo lối quy ước hơn – đồng thời nhớ rằng tại Hippo, ngai tó (cathedra) của ngài được đặt trong Vương cung thánh đường Hòa bình.

Tác giả: Luigi Franco Pizzolato (vaticannews.va)
Chuyển ngữ: Lm. Titô Trần Nguyên Lãm
Nguồn: hdgmvietnam.com