Niêm hương hay niệm hương?
Trong các nghi thức gia tiên của Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên, thuật ngữ “niệm hương” xuất hiện nhiều lần. Dựa trên từ nguyên Hán Việt và chính ngữ cảnh của Văn kiện, bài viết đề nghị sửa thành “niêm hương” (拈香), hoặc dùng “dâng hương” cho sáng nghĩa.
Một góp ý về thuật ngữ trong Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên
Trong Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên do Ủy ban Văn hóa và Ủy ban Giáo lý Đức tin trực thuộc Hội đồng Giám mục Việt Nam công bố, việc thắp hương trước bàn thờ gia tiên được nhìn nhận như một cử chỉ văn hóa có thể biểu lộ lòng tưởng nhớ, biết ơn và tôn kính tổ tiên, miễn là hành vi ấy không mang ý nghĩa thờ phượng dành cho Thiên Chúa. Văn kiện nhấn mạnh rằng những cử chỉ văn hóa và đạo hiếu nhằm “biểu lộ lòng tưởng nhớ, biết ơn và tôn kính” có thể được người Công giáo thực hiện và tham dự cách chủ động.
Trong toàn bộ Văn kiện, một chi tiết nhỏ về từ ngữ đáng được lưu ý. Ở nhiều chỗ, bản văn sử dụng những cách nói rất quen thuộc và rõ nghĩa như “dâng hương”, “thắp hương”, “đốt hương”. Nhưng tại phần hướng dẫn một số nghi thức, đặc biệt các nghi thức gia tiên trong lễ cưới hỏi, lại xuất hiện thuật ngữ “niệm hương”. Xét về nguồn gốc Hán Việt và lịch sử của thuật ngữ, ở những trường hợp này, nên chăng phải đọc và viết là “niêm hương” 拈香?
“Niêm hương” 拈香 nghĩa là gì?
Chữ 拈 thuộc bộ Thủ 手, có nghĩa gốc là dùng ngón tay nhón, lấy, cầm, vê một vật. Từ điển của Bộ Giáo dục Đài Loan (1) giải thích 拈 là dùng ngón tay kẹp hoặc lấy một vật và dẫn ngay 拈香 làm một trong những ví dụ điển hình.
Bởi vậy:
拈香 = niêm hương
拈 niêm: nhón, cầm, lấy bằng ngón tay
香 hương: hương, nhang
Nghĩa đen của niêm hương là cầm lấy hương để dâng hoặc đốt. Từ nghĩa của động tác cụ thể ấy, 拈香 trở thành một thuật ngữ nghi lễ lâu đời. Các từ điển Hán ngữ hiện đại (2) vẫn ghi nhận 拈香 là một từ hoàn chỉnh, chỉ hành động lấy hương đốt lên trong việc kính lễ.
Điều quan trọng là phải phân biệt âm Hán Việt với cách đọc Quan thoại hiện đại. Trong tiếng Quan thoại, 拈香 được đọc là nián xiāng; nhưng theo âm Hán Việt, 拈 là niêm, vì vậy 拈香 phải đọc là niêm hương.
Chính chữ này cũng có trong thành ngữ Phật giáo quen thuộc:
拈花微笑 - niêm hoa vi tiếu
“Niêm hoa” là cầm/nhón hoa, chứ không phải “niệm hoa”. Cấu tạo của 拈香 - niêm hương hoàn toàn tương tự.
“Niệm hương” có vấn đề ở đâu?
Nếu viết niệm theo chữ Hán thông dụng 念, thì nghĩa đã thay đổi:
念 - niệm: nhớ, nghĩ đến, đọc, tụng, để tâm.
香 - hương: hương, nhang.
Chữ niệm 念 rất quen thuộc trong những từ như niệm Phật 念佛, niệm kinh, tưởng niệm, kỷ niệm. Nhưng hành vi cầm hương để dâng không phải là động tác được biểu thị bằng chữ niệm 念.
Vì thế cần phân biệt:
拈香 - niêm hương → động tác cầm/dâng hương trong nghi lễ. Đây là thuật ngữ truyền thống.
念香 - niệm hương → nếu hiểu theo từng chữ là “niệm” + “hương” thì đây không phải là thuật ngữ truyền thống tương ứng với hành động đang được mô tả.
Khảo sát từ điển cũng củng cố sự phân biệt này. Quốc ngữ từ điển của Bộ Giáo dục Đài Loan (3) lập hẳn mục từ 拈香, đồng thời giải thích chữ 拈 bằng chính những thí dụ như 拈香, 拈花.
Do đó, đây không đơn giản là chuyện lựa chọn giữa hai cách viết đồng nghĩa. “Niêm” và “niệm” là hai âm Hán Việt tương ứng với hai chữ Hán khác nhau và có nghĩa khác nhau.
Chính nội dung của Văn kiện giúp xác định nghĩa
Điểm đáng chú ý là nếu đối chiếu các đoạn khác nhau trong chính Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên, ý nghĩa của hành vi này rất rõ.
Ở số 14, Văn kiện cho phép bày tỏ lòng kính trọng đối với các bậc hiền nhân, anh hùng dân tộc hoặc người sáng lập các tôn giáo khác bằng việc “dâng hương, cúi chào”. Số 17 (mục “Hôn nhân”) của Văn kiện nói về lễ gia tiên trong hôn nhân và dùng cách diễn đạt:
“Chính qua những cử chỉ ấy, thắp hương, vái lạy, khấn trình, mà hai gia đình bày tỏ lòng tôn kính tổ tiên…”
Số 20 về giỗ chạp tiếp tục dùng “thắp hương” và “dâng hương”.
Đặc biệt, phần phụ lục của Văn kiện còn in lại Quyết nghị của Hội đồng Giám mục Nam Việt Nam về lễ nghi tôn kính ông bà tổ tiên năm 1974. Văn bản này dùng những cách nói rất cụ thể: “đốt nhang hương”, “đốt hương vái”, đồng thời nhìn nhận đó là những cử chỉ hiếu thảo, tôn kính.
Như vậy, xét từ chính ngữ cảnh của Văn kiện, hành động đang được nói đến là cầm, thắp hoặc dâng hương chứ không phải “niệm” theo nghĩa đọc tụng hay tưởng niệm.
Những chỗ “niệm hương” in trong Văn kiện
Sự khác biệt nổi lên rõ nhất tại Phụ lục 2.
Trong Lễ đính hôn, mục 2.1 mang tiêu đề:
“Dâng trầu cau và niệm hương tưởng nhớ tổ tiên”.
Ngay sau đó, văn bản tiếp tục: cha mẹ và đôi bạn “dâng trầu cau và niệm hương”, rồi cúi đầu tưởng nhớ tổ tiên.
Trong Lễ gia tiên tại nhà gái, mục 3.1.1 lại ghi:
“Dâng trầu cau, hoa quả và niệm hương tưởng nhớ tổ tiên”, và câu tiếp theo nói đôi tân hôn “niệm hương tỏ lòng kính nhớ ông bà”.
Tại Lễ gia tiên tại nhà trai, cách dùng này xuất hiện thêm một lần nữa: “dâng trầu cau, hoa quả và niệm hương”, rồi “sau niệm hương…”.
Đáng chú ý hơn nữa, số 25 của phần chính Văn kiện cũng viết rằng người Công giáo trong một số hoàn cảnh có thể thực hiện các cử chỉ hiếu kính thông thường:
“cúi mình, niệm hương, dâng hoa quả”.
Chính chuỗi ba động tác “cúi mình - niệm hương - dâng hoa quả” cho thấy “niệm hương” ở đây đang được sử dụng để chỉ một hành vi nghi lễ, song song với cúi mình và dâng hoa quả. Về mặt từ nguyên, từ thích hợp cho hành vi ấy chính là 拈香 - niêm hương.
Nên sửa thành “niêm hương” hay “dâng hương”?
Có hai khả năng cho việc biên tập:
- Nếu muốn giữ thuật ngữ Hán Việt truyền thống, nên sửa:
niệm hương → niêm hương (拈香)
Chẳng hạn:
Dâng trầu cau và niêm hương tưởng nhớ tổ tiên.
Mọi người tề tựu trước bàn thờ gia tiên; cha mẹ và đôi bạn bước tới trước bàn thờ, dâng trầu cau và niêm hương. Tất cả cúi đầu tưởng nhớ tổ tiên trong giây lát.
Cách sửa này có cơ sở từ nguyên rõ ràng: 拈香 là từ có thực và có lịch sử sử dụng lâu đời. Từ điển Hán ngữ chính thức cũng ghi nhận từ này.
- Nếu mục tiêu của Văn kiện là hướng dẫn mục vụ cho đông đảo tín hữu, một giải pháp khác còn sáng nghĩa hơn là dùng “dâng hương” hoặc “thắp hương”. Đây cũng chính là những cách nói mà phần chính của Văn kiện đã nhiều lần sử dụng.
Khi ấy:
“Dâng trầu cau và niệm hương tưởng nhớ tổ tiên”
có thể sửa thành: “Dâng trầu cau và dâng hương tưởng nhớ tổ tiên”
hoặc, tránh lặp chữ dâng: “Dâng trầu cau và thắp hương tưởng nhớ tổ tiên.”
Trong ba từ niêm hương - dâng hương - thắp hương, niêm hương có ưu thế về tính thuật ngữ và truyền thống Hán Việt; dâng hương nhấn mạnh ý nghĩa tôn kính; còn thắp hương trực tiếp, phổ thông và dễ hiểu nhất.
Một từ tuy nhỏ nhưng là một phân biệt cần thiết
Việc phân biệt niêm hương và niệm hương tưởng như chỉ liên quan đến một dấu nặng, nhưng thực ra phía sau hai tiếng ấy là hai chữ Hán và hai trường nghĩa khác nhau:
拈 - niêm: cầm, nhón, lấy bằng ngón tay.
念 - niệm: nhớ nghĩ, tưởng nhớ, đọc tụng.
Vì vậy, khi chỉ hành vi cầm hương, thắp hương hoặc dâng hương trong một nghi thức, từ có căn cứ Hán văn là:
拈香 - NIÊM HƯƠNG chứ không phải 念香 - NIỆM HƯƠNG.
Sự điều chỉnh này lại đặc biệt phù hợp với tinh thần chung của Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên. Văn kiện chủ trương phân định rất kỹ ý nghĩa của từng cử chỉ bên ngoài: nén hương dành cho tổ tiên là biểu hiện của lòng tưởng nhớ, biết ơn và tôn kính; sự thờ phượng tuyệt đối chỉ dành cho Thiên Chúa. Chính vì Văn kiện coi trọng sự chính xác trong ý nghĩa của nghi thức, việc sử dụng chính xác tên gọi của nghi thức cũng là điều đáng lưu tâm.
Đề nghị: Trong lần tái bản Văn kiện Hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên, những trường hợp “niệm hương” dùng với nghĩa cầm, thắp và dâng hương nên được thống nhất sửa thành “niêm hương” (拈香); hoặc, nếu ưu tiên tiếng Việt phổ thông và tính mục vụ, có thể thống nhất dùng “dâng hương”. Cả hai lựa chọn đều minh xác hơn “niệm hương”, đồng thời tạo sự nhất quán với chính hệ thống thuật ngữ đang được sử dụng trong Văn kiện.
Michel Nguyễn Hạnh
Phó Trưởng ban Từ vựng Hán Nôm Công giáo (phân ban thuộc Ủy ban Giáo lý Đức tin)
Thành viên Ủy ban Văn hóa
Nguồn: hdgmvietnam.com
_________________
Chú thích:
(1) Bộ Giáo dục Đài Loan (教育部), Trùng biên Quốc ngữ từ điển tu đính bản (重編國語辭典修訂本), bản trực tuyến: https://dict.revised.moe.edu.tw/dictView.jsp?ID=3099
(2) Bộ Giáo dục Đài Loan (教育部), Quốc ngữ từ điển giản biên bản (國語辭典簡編本), bản trực tuyến: https://dict.concised.moe.edu.tw/dictView.jsp?ID=12837&la=0&powerMode=0
(3) Bộ Giáo dục Đài Loan (教育部), Quốc ngữ từ điển giản biên bản (國語辭典簡編本), bản trực tuyến: https://dict.concised.moe.edu.tw/dictView.jsp?ID=12835&la=0&powerMode=0