Giới thiệu Bộ các Giáo hội Đông phương

Bộ các Giáo hội Đông phương là cơ quan của Giáo triều Rôma chịu trách nhiệm, nhân danh Đức Giáo Hoàng, giải quyết những vấn đề liên quan đến các Giáo hội Công giáo Đông phương, với lãnh thổ trải dài từ Êthiôpia đến Trung Đông, từ châu Âu đến Ấn Độ, cũng như các cộng đoàn hải ngoại thuộc các Giáo hội tự quản (sui iuris) này trên toàn thế giới.

Bộ các Giáo hội Đông phương thay mặt Đức Giáo Hoàng giải quyết các vấn đề liên quan đến con người và cơ cấu của các Giáo hội Công giáo Đông phương tự quản (sui iuris). Các Giáo hội này hiện diện trên những lãnh thổ trải dài từ Êthiôpia đến Trung Đông, từ châu Âu đến Ấn Độ, đồng thời bao gồm cả các cộng đồng hải ngoại của họ trên khắp thế giới.

Hiện nay, Bộ do Đức Hồng y Claudio Gugerotti đảm nhiệm chức vụ Bộ trưởng; Tổng Thư ký là Đức Tổng Giám mục Michel Jalakh, OAM.

Các dấu mốc lịch sử

Năm 1573, Đức Giáo hoàng Grêgôriô XIII thành lập Thánh bộ đặc trách các vấn đề về Giáo hội Hy Lạp (Congregatio de rebus Graecorum), với nhiệm vụ theo dõi đời sống của các tín hữu Công giáo theo nghi lễ Byzantin hay Hy Lạp, đồng thời cổ võ đức tin nơi các Kitô hữu Đông phương khác. Năm 1862, Đức Giáo hoàng Piô IX thiết lập Thánh bộ Truyền bá Đức tin phụ trách các vấn đề nghi lễ Đông phương (Congregatio de Propaganda Fide pro negotiis ritus orientalis), nằm trong Thánh bộ Truyền bá Đức tin, với những trách nhiệm tương tự.

Đến năm 1917, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV, qua Tự sắc Dei providentis, đã thành lập Thánh bộ Giáo hội Đông phương. Năm 1967, Đức Giáo hoàng Phaolô VI, qua Tông hiến Regimini Ecclesiae Universae, đổi tên cơ quan này thành Thánh bộ các Giáo hội Đông phương. Sau cùng, năm 2022, Đức Giáo hoàng Phanxicô một lần nữa đổi tên thành Bộ các Giáo hội Đông phương qua Tông hiến Praedicate Evangelium.

Trong số các văn kiện Huấn quyền quan trọng giúp tiếp cận thế giới phong phú của các Giáo hội Công giáo Đông phương, nổi bật có Tông thư Orientalium dignitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIII công bố năm 1895, nhằm bảo vệ giá trị độc đáo của các truyền thống Đông phương đối với toàn thể Giáo hội và khẳng định mong muốn của Tòa thánh trong việc bảo tồn căn tính riêng của các Giáo hội này.

Năm 1964, Đức Giáo hoàng Phaolô VI công bố sắc lệnh Orientalium Ecclesiarum của Công đồng Vaticanô II về các Giáo hội Công giáo Đông phương. Năm 1990, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II ban hành Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương, và năm năm sau, nhân kỷ niệm một trăm năm Tông thư Orientalium dignitas, ngài công bố Tông thư Orientale lumen.

Thẩm quyền

Theo Tông hiến Praedicate Evangelium, “Bộ giải quyết những vấn đề liên quan đến con người và sự vật thuộc các Giáo hội Công giáo Đông phương tự quản (sui iuris)” (điều 82, §1).

Điều 84, §1 quy định: “Bộ có thẩm quyền đối với mọi vấn đề thuộc về các Giáo hội Đông phương cần được trình lên Tòa thánh, liên quan đến cơ cấu và tổ chức của các Giáo hội ấy; việc thi hành nhiệm vụ giảng dạy, thánh hóa và quản trị; cũng như địa vị, quyền lợi và nghĩa vụ của các tín hữu…”

Do đó, đối với các giáo phận Đông phương, các giám mục, giáo sĩ, tu sĩ và tín hữu Đông phương, Bộ thi hành những thẩm quyền tương tự như các Bộ Phụng tự và Kỷ luật Bí tích, Bộ Giám mục, Bộ Giáo sĩ, Bộ các Tu hội Đời sống Thánh hiến và các Tu đoàn Tông đồ, cũng như Bộ Văn hóa và Giáo dục thực thi đối với các giáo phận, giám mục, giáo sĩ, tu sĩ và các tín hữu thuộc nghĩ lễ Latinh, với một số ngoại lệ nhất định.

Bộ đặc biệt quan tâm đến các cộng đoàn tín hữu Đông phương đang sinh sống trong các lãnh thổ thuộc Giáo hội Latinh, thường được gọi là “diaspora”. Bộ chăm lo các nhu cầu thiêng liêng của họ qua các vị kinh lý hoặc qua hàng giáo phẩm riêng, khi số lượng tín hữu và hoàn cảnh mục vụ đòi hỏi, sau khi tham khảo Bộ có trách nhiệm thiết lập các Giáo hội địa phương tại cùng lãnh thổ đó.

Tại những vùng mà các nghi lễ Đông phương hiện diện lâu đời, hoạt động tông đồ và truyền giáo hoàn toàn thuộc thẩm quyền của Bộ này, kể cả khi các hoạt động ấy được thực hiện bởi các tín hữu thuộc Giáo hội Latinh. Vì thế, Bộ cũng có thẩm quyền lãnh thổ đối với các tín hữu Latinh tại Bungary, Síp, Ai Cập, Giođani, Hy Lạp, Irắc, Iran, Israel, Liban, Palestine, Syria và Thổ Nhĩ Kỳ.

Bộ bao gồm: Uỷ ban đặc trách Phụng vụ, với nhiệm vụ bảo tồn và cổ võ di sản phụng vụ của Kiô giáo Đông phương; Uỷ ban đặc trách Nghiên cứu về Kitô giáo Đông phương; và Uỷ ban đặc trách Đào tạo Giáo sĩ và Tu sĩ, nhằm thúc đẩy việc đào tạo các chủng sinh và tu sĩ Đông phương, đặc biệt tại Rôma.

ROACO (Reunion of Aid Agencies for the Oriental Churches – Hội nghị các Tổ chức Viện trợ cho các Giáo hội Đông phương) là một uỷ ban quy tụ các cơ quan và chương trình từ nhiều quốc gia trên thế giới, tham gia hỗ trợ tài chính cho các Giáo hội Đông phương trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ việc xây dựng các nơi thờ phượng đến cấp học bổng, từ các cơ sở giáo dục và học đường đến các cơ sở dành cho công tác xã hội và chăm sóc sức khoẻ. Uỷ ban này do Bộ trưởng làm Chủ tịch và Tổng Thư ký của Bộ làm Phó Chủ tịch.

Sau cùng, Bộ còn có nhiệm vụ cổ võ tình yêu và tinh thần đồng trách nhiệm của toàn thể Giáo hội đối với Thánh địa. Hằng năm, Bộ gửi thư luân lưu đến các giám mục trên toàn thế giới nhân dịp Quyên góp cho Thánh địa, nhằm nâng cao ý thức của các tín hữu về việc trợ giúp thiêng liêng và vật chất dành cho các cộng đồng và cơ sở Công giáo tại quê hương của Chúa Giêsu.

Tái khám phá cảm thức huyền nhiệm của Kitô giáo Đông phương

Trong cuộc gặp gỡ với các mục tử và tín hữu các Giáo hội Đông phương nhân dịp Năm thánh của họ ngày 14 tháng 5 năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tái khám phá cảm thức “huyền nhiệm” của Kitô giáo Đông phương.

Ngài nói: “Giáo hội cần anh chị em. Đóng góp mà Kitô giáo Đông phương có thể mang lại cho chúng ta hôm nay là vô cùng to lớn! Chúng ta rất cần tái khám phá cảm thức huyền nhiệm vốn vẫn sống động trong phụng vụ của anh chị em, những cử hành phụng vụ huy động toàn thể con người, ca ngợi vẻ đẹp của ơn cứu độ và khơi lên cảm thức kỳ diệu trước việc Thiên Chúa uy linh ôm lấy sự mỏng giòn của nhân loại chúng ta!”

Kết thúc bài diễn văn, Đức Thánh Cha cảm ơn “anh chị em Đông phương thân yêu, những miền đất nơi Chúa Giêsu, Mặt Trời Công Chính, đã xuất hiện, vì đã trở nên ‘ánh sáng cho thế giới’,” đồng thời bày tỏ hy vọng rằng họ sẽ tiếp tục là những chứng nhân của đức tin, đức cậy và đức mến; còn các mục tử của họ sẽ cổ võ “sự hiệp thông trong chính trực, đặc biệt trong các Thượng Hội đồng Giám mục, để các nơi ấy thực sự trở thành nơi của tình huynh đệ và tinh thần đồng trách nhiệm đích thực.”

Đức Thánh Cha cũng lặp lại lời mời gọi này trong cuộc gặp với các thành viên ROACO ngày 26 tháng 6 năm 2025: “Tôi mong muốn cho ánh sáng của sự khôn ngoan và ơn cứu độ này được biết đến nhiều hơn trong Giáo hội Công giáo, nơi mà cho đến nay ánh sáng đó vẫn còn khá xa lạ… Tuy nhiên, Kitô giáo Đông phương chỉ có thể được bảo tồn nếu được yêu mến, và chỉ có thể được yêu mến nếu được hiểu biết… Cũng cần có sự gặp gỡ và chia sẻ trong hoạt động mục vụ, bởi ngày nay các tín hữu Công giáo Đông phương không còn là những người anh em xa xôi với các nghi lễ lạ lẫm, nhưng là những người anh chị em sống ngay bên cạnh chúng ta do hoàn cảnh di cư bắt buộc. Cảm thức linh thánh, đức tin sâu xa được tôi luyện trong đau khổ, và linh đạo thấm đượm mầu nhiệm thần linh của họ có thể đáp ứng cơn khát Thiên Chúa, tiềm ẩn nhưng vẫn hiện diện, nơi phương Tây.”

Tác giả: Alessandro Di Bussolo, vaticannews.va
Chuyển ngữ: Lm. Titô Trần Nguyên Lãm
Nguồn: hdgmvietnam.com